Có một thời người ta nghĩ triết học là thế giới của những khái niệm trừu tượng, những lập luận phức tạp và những câu hỏi chỉ dành cho các học giả. Nhưng nếu trở về với nguồn gốc của triết học, ta sẽ thấy một điều rất khác: triết học trước hết không phải là biết nhiều, mà là học cách sống.
A. C. Grayling, trong Philosophy and Life: Exploring the Great Questions of How to Live, đưa triết học trở về với câu hỏi căn bản ấy: Con người phải sống thế nào để cuộc đời trở thành một cuộc đời đáng sống?
Đó không phải là một câu hỏi thuần lý thuyết. Nó liên quan trực tiếp đến từng con người: tôi là ai, tôi sống để làm gì, điều gì làm cho tôi hạnh phúc, tôi phải đối xử thế nào với người khác, tôi phải làm gì trước đau khổ, thất bại, bất công và cuối cùng là cái chết?
Triết học bắt đầu từ câu hỏi về đời sống
Socrates từng đặt một nguyên tắc nổi tiếng: một đời sống không được suy xét thì không đáng sống. Điều quan trọng ở đây không phải là triết gia phải biết trả lời mọi câu hỏi, nhưng là con người phải biết đặt câu hỏi về chính đời mình.
Tôi đang sống theo điều gì? Những điều tôi đang theo đuổi có thực sự đáng giá không? Tôi đang làm chủ cuộc đời mình hay chỉ đang sống theo những gì người khác mong muốn?
Đó chính là điểm Grayling muốn nhấn mạnh: triết học không nên bị nhốt trong giảng đường. Nó phải trở thành một hình thức tự phản tỉnh, giúp con người nhìn lại những giá trị mình đang sống và những lựa chọn mình đang thực hiện.
Triết học vì thế trở thành một nghệ thuật. Không phải nghệ thuật tạo ra một tác phẩm bên ngoài con người, mà là nghệ thuật tạo nên chính đời sống của mình.
Nghệ thuật sống không phải là nghệ thuật hưởng thụ
Một cuộc đời tốt đẹp không đồng nghĩa với một cuộc đời có thật nhiều tiền bạc, tiện nghi hay thành công. Nếu hạnh phúc chỉ là có được những gì mình muốn, thì con người sẽ luôn bị lệ thuộc vào hoàn cảnh. Khi có được điều mình muốn, ta vui; khi mất đi, ta đau khổ. Cuộc đời trở thành một cuộc chạy đuổi không có điểm dừng.
Chính ở đây, nhiều truyền thống triết học cổ đại gặp nhau. Aristotle nói đến đời sống viên mãn được hình thành qua nhân đức. Epicurus tìm kiếm sự thanh thản thay vì sự xa hoa. Những người Khắc kỷ nhấn mạnh việc phân biệt điều nằm trong quyền kiểm soát của ta với điều nằm ngoài quyền kiểm soát. Phật giáo đặt vấn đề về tham ái và nguồn gốc của khổ đau.
Những con đường khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một nhận định quan trọng: Con người không thể sống tốt nếu không học cách làm chủ chính mình.
Vì thế, triết học không chỉ cung cấp kiến thức. Nó đòi hỏi sự luyện tập. Biết điều thiện mà không sống điều thiện thì tri thức vẫn chưa trở thành minh triết.
Tự do là trách nhiệm
Một trong những vấn đề nhân sinh quan trọng mà Grayling đặt ra là tự do. Con người muốn được tự do, nhưng tự do không có nghĩa là muốn gì làm nấy. Nếu tự do không đi cùng trách nhiệm, nó rất dễ biến thành ích kỷ. Tôi tự do lựa chọn, nhưng chính vì thế tôi phải chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.
Tôi có thể lựa chọn cách mình đối xử với người khác. Tôi có thể lựa chọn điều mình coi là đáng giá. Tôi có thể lựa chọn cách phản ứng trước một nghịch cảnh mà mình không thể thay đổi.
Đây là điểm triết học trở thành nghệ thuật sống: không phải lúc nào ta cũng làm chủ được hoàn cảnh, nhưng ta có thể học cách sống có ý thức trước hoàn cảnh.
Hạnh phúc và ý nghĩa
Con người không chỉ muốn sống; con người muốn biết sống để làm gì. Đây có lẽ là câu hỏi sâu nhất của đời người. Một người có thể có công việc tốt, tiền bạc, địa vị và nhiều tiện nghi nhưng vẫn cảm thấy đời mình trống rỗng. Ngược lại, một người sống đơn sơ có thể tìm thấy ý nghĩa sâu sắc trong tình yêu, tình bạn, gia đình, công việc và việc phục vụ người khác.
Điều ấy cho thấy hạnh phúc và ý nghĩa không hoàn toàn đồng nhất. Hạnh phúc có thể là một trạng thái cảm xúc; nhưng ý nghĩa liên quan đến điều mà con người cho là đáng để sống và đáng để hiến dâng cuộc đời.
Theo hướng suy tư của Grayling, con người không nhất thiết chờ đợi một câu trả lời có sẵn từ bên ngoài. Chính con người phải suy nghĩ, lựa chọn và kiến tạo những giá trị làm nên đời sống của mình.
Do đó, trưởng thành không chỉ là có thêm tuổi tác hay kinh nghiệm. Trưởng thành là biết mình muốn trở thành người như thế nào.
Nghệ thuật sống trước đau khổ
Một triết học chỉ nói về hạnh phúc mà không biết nói gì về đau khổ thì vẫn chưa chạm đến chiều sâu của đời người. Không ai có thể tránh hoàn toàn thất bại, mất mát, chia lìa, bệnh tật và những biến cố bất ngờ. Vì thế, câu hỏi quan trọng không chỉ là:
“Làm sao để tôi không đau khổ?” mà còn là: “Tôi sẽ sống thế nào khi đau khổ đến?” Đây là nơi triết học trở thành một thứ minh triết thực hành.
Người Khắc kỷ học cách chấp nhận điều không thể kiểm soát. Phật giáo tìm cách nhận diện nguồn gốc của khổ đau. Aristotle nhìn đời sống tốt đẹp như một đời sống được xây dựng bằng nhân đức, chứ không phải bằng việc tránh mọi nghịch cảnh.
Như vậy, nghệ thuật sống không phải là nghệ thuật tạo ra một cuộc đời không có đau khổ. Đó là nghệ thuật không để đau khổ biến mình thành một con người cay đắng và vô nghĩa.
Cái chết làm cho đời sống trở nên nghiêm túc
Cuối cùng, triết học phải đối diện với cái chết. Cái chết đặt con người trước giới hạn tuyệt đối của mình. Nó nhắc chúng ta rằng thời gian không vô tận. Chính vì đời sống hữu hạn nên từng lựa chọn đều có ý nghĩa. Nếu con người sống mãi, có lẽ chúng ta có thể trì hoãn mọi quyết định. Nhưng bởi vì đời người có giới hạn, câu hỏi “Tôi sẽ dùng cuộc đời này như thế nào?” trở thành một câu hỏi cấp thiết.
Ý thức về cái chết không nhất thiết làm đời sống trở nên bi quan. Ngược lại, nó có thể giúp con người biết quý trọng hiện tại, tình yêu, tình bạn, gia đình, công việc và những điều thực sự có giá trị.
Triết học là nghệ thuật trở thành chính mình
Nhìn từ Grayling, triết học không phải là việc đi tìm một công thức chung cho tất cả mọi người. Nó giúp con người học cách suy nghĩ độc lập, lựa chọn có ý thức và chịu trách nhiệm về đời mình.
Triết học không sống thay chúng ta. Nó chỉ đặt vào tay chúng ta một chiếc gương để nhìn lại chính mình. Và có lẽ đó là ý nghĩa sâu xa của triết học như nghệ thuật sống: đời sống không phải là một vật đã hoàn thành; đời sống là một công trình mà mỗi ngày chúng ta đang xây dựng bằng những lựa chọn của mình.
Ta không thể chọn nơi mình sinh ra, không thể kiểm soát mọi biến cố xảy đến, không thể kéo dài đời mình vô hạn. Nhưng ta có thể đặt câu hỏi, có thể suy xét, có thể lựa chọn và có thể học cách sống tốt hơn.
Triết học vì thế không chỉ giúp con người hiểu thế giới. Triết học trước hết giúp con người hiểu mình để sống một đời có ý thức. Và từ đây, triết học mở ra một câu hỏi còn sâu hơn nữa:
Nếu triết học dạy con người nghệ thuật sống, thì Tin Mừng sẽ dạy con người điều gì?
Không chỉ là sống thế nào cho tốt, mà là: “Ai đang sống trong tôi?”
Đó là lúc câu hỏi triết học về nghệ thuật sống bắt đầu chuyển thành câu hỏi Kitô giáo về sự sống trong Đức Kitô.
L.m Giuse Hoàng Kim Toan