Yêu tha nhân là một điều dễ nói, nhưng không phải lúc nào cũng dễ sống. Chúng ta thường yêu những người đem lại niềm vui, biết trân trọng mình và đáp lại tình cảm của mình. Nhưng khi phải đối diện với người vô ơn, người làm tổn thương mình, người có lối sống khác biệt hoặc người không mang lại lợi ích gì cho mình, tình yêu ấy bắt đầu gặp thử thách. Vậy yêu tha nhân như thế nào mới thực sự là yêu theo ý muốn của Thiên Chúa?
Chúa Giêsu dạy: “Ngươi phải yêu người thân cận như chính mình” (Mt 22,39). Đây không chỉ là một lời khuyên về cách cư xử, nhưng là giới răn đặt nền tảng trên chính tình yêu mà Thiên Chúa dành cho con người. Muốn hiểu phải yêu tha nhân thế nào, trước hết, chúng ta cần nhìn vào cách Thiên Chúa yêu thương.
1. Yêu tha nhân bằng trái tim biết cảm thông
Trong sách Xuất Hành, Thiên Chúa truyền cho dân Israel không được hà hiếp khách ngoại kiều, không được làm khổ cô nhi quả phụ và không được bóc lột người nghèo. Những đối tượng ấy có một điểm chung: họ dễ bị tổn thương, ít có khả năng tự bảo vệ và thường không có tiếng nói trước những người nắm quyền lực.
Thiên Chúa không đứng ngoài nỗi đau của họ. Người phán rằng nếu họ kêu cầu Người, Người sẽ lắng nghe. Điều đó mặc khải một chân lý quan trọng: Thiên Chúa không chỉ quan tâm đến lòng đạo đức của con người, nhưng còn quan tâm đến cách con người đối xử với nhau.
Dân Israel phải nhớ rằng chính họ từng là những người ngoại kiều, từng chịu cảnh nô lệ tại Ai Cập. Vì đã trải qua đau khổ, họ không được phép gây đau khổ cho người khác. Kinh nghiệm được Thiên Chúa giải thoát phải trở thành nguồn mạch của lòng cảm thông.
Cũng vậy, người Kitô hữu không thể đón nhận lòng thương xót của Chúa mà lại khép lòng trước nỗi đau của anh chị em. Đã từng được tha thứ, ta phải biết tha thứ; đã từng được nâng đỡ, ta phải biết nâng đỡ; đã từng được đón nhận trong những yếu đuối của mình, ta không được dễ dàng loại trừ người khác vì những yếu đuối của họ.
Yêu tha nhân theo ý Chúa là học nhìn con người bằng ánh mắt cảm thông của Thiên Chúa, thay vì chỉ nhìn họ qua những điều khiến ta hài lòng hoặc khó chịu.
2. Yêu tha nhân không theo ý riêng, nhưng theo điều thiện Chúa muốn
Không phải mọi điều chúng ta gọi là yêu thương đều thực sự tốt cho người mình yêu. Có khi ta giúp đỡ vì muốn người khác lệ thuộc vào mình; hy sinh nhưng đòi hỏi họ phải biết ơn; can thiệp vào cuộc đời người khác vì nghĩ rằng mình luôn đúng. Thậm chí, ta có thể nhân danh tình yêu để kiểm soát, áp đặt và tước đi tự do của họ.
Tình yêu theo ý muốn của Thiên Chúa không đồng nghĩa với việc chiều theo mọi mong muốn của người khác. Yêu thương cũng không có nghĩa là im lặng trước cái sai, dung túng điều bất công hay chấp nhận để sự dữ tiếp tục gây tổn thương.
Thiên Chúa yêu thương con người nhưng không vì thế mà coi điều thiện và điều ác là như nhau. Bởi vậy, yêu tha nhân đòi hỏi chúng ta vừa có lòng nhân hậu, vừa có khả năng phân định; vừa biết đón nhận con người, vừa can đảm giúp họ hướng về điều chân thật và tốt lành.
Có lúc yêu thương là trao ban; có lúc là biết từ chối. Có lúc là lên tiếng bảo vệ người bị áp bức; có lúc là im lặng để lắng nghe. Có lúc là tha thứ; có lúc là thiết lập những giới hạn cần thiết để ngăn chặn tổn thương tiếp diễn.
Điều quyết định không phải là ta luôn làm vừa lòng người khác, nhưng là ta hành động vì phẩm giá, sự trưởng thành và thiện ích đích thực của họ.
Yêu theo ý Chúa là không biến tha nhân thành đối tượng phục vụ ý muốn của mình, nhưng tìm kiếm điều thiện cho họ trong ánh sáng Tin Mừng.
3. Yêu tha nhân như chính mình: tôn trọng phẩm giá của người khác
Chúa Giêsu không dạy chúng ta yêu tha nhân theo mức độ họ có ích cho mình, nhưng như chính mình. Điều đó có nghĩa là nhìn nhận nơi người khác một phẩm giá tương tự phẩm giá mà ta mong muốn được tôn trọng nơi bản thân.
Ta không muốn bị lừa dối, vậy đừng lừa dối người khác. Ta không muốn bị khinh thường, vậy đừng dùng lời nói để hạ thấp người khác. Ta mong được lắng nghe, vậy hãy dành thời gian lắng nghe người đang cần được chia sẻ. Ta không muốn những yếu đuối của mình bị đem ra chế giễu, vậy đừng biến khuyết điểm của người khác thành câu chuyện mua vui.
Tuy nhiên, yêu người như chính mình không có nghĩa là chỉ yêu những ai dễ thương, biết đáp trả hoặc có cùng quan điểm với ta. Tin Mừng còn mời gọi chúng ta đi xa hơn những mối quan hệ thuận lợi, để nhận ra phẩm giá của người nghèo, người xa lạ, người thất bại, người già cô đơn và cả những người đã làm tổn thương mình.
Điều này không dễ, bởi bản năng tự nhiên thường khiến ta ưu tiên những người thuộc về mình. Nhưng tình yêu Kitô giáo không dừng lại ở sự thân thuộc. Tình yêu ấy mở rộng trái tim để không ai bị loại trừ chỉ vì họ khác biệt, yếu thế hoặc không thể đáp đền.
4. Yêu tha nhân bằng những việc cụ thể, chứ không chỉ bằng thiện chí
Tình yêu không thể chỉ tồn tại trong ý nghĩ hay những lời nói tốt đẹp. Trong thư thứ nhất của thánh Gioan, chúng ta được nhắc nhở đừng yêu thương bằng lời nói suông, nhưng bằng việc làm và sự thật (1 Ga 3,18).
Bởi thế, yêu tha nhân phải được thể hiện ngay trong những bổn phận bình thường: công bằng với người cộng tác, tử tế với người phục vụ, trung thực trong công việc, có trách nhiệm với gia đình, không lợi dụng người yếu thế và không dửng dưng trước những người đang cần giúp đỡ.
Một người có thể làm nhiều việc thiện nhưng vẫn làm tổn thương những người sống gần mình. Có thể quảng đại với người xa lạ nhưng thiếu kiên nhẫn với người thân. Có thể đóng góp nhiều cho cộng đồng nhưng lại không công bằng với người làm việc dưới quyền mình.
Vì thế, bác ái không chỉ được đo bằng những việc lớn lao hay những khoản đóng góp đáng kể. Đôi khi, tình yêu chân thực bắt đầu từ việc không làm tổn thương một người đang ở ngay bên cạnh.
Hơn nữa, làm việc thiện không phải để mua lấy sự công nhận, cũng không phải để buộc người khác phải biết ơn. Khi tình yêu xuất phát từ Thiên Chúa, người ta có thể phục vụ âm thầm mà không cay đắng vì không được ghi nhận; có thể quảng đại mà không biến sự hy sinh thành món nợ người khác phải trả.
5. Yêu tha nhân là để tình yêu Thiên Chúa tiếp tục hoạt động nơi chúng ta
Chúa Giêsu đặt giới răn yêu tha nhân bên cạnh giới răn yêu mến Thiên Chúa. Hai giới răn không tách rời nhau, bởi tình yêu dành cho Thiên Chúa phải được biểu lộ trong tương quan với con người.
Nếu Thiên Chúa là nguồn mạch tình yêu, thì người Kitô hữu được mời gọi trở thành người chuyển trao tình yêu ấy. Chúng ta không yêu thương chỉ nhờ sức riêng, bởi có những tổn thương vượt quá khả năng tha thứ tự nhiên, có những con người khiến lòng ta khó mở ra, và có những hy sinh làm ta mệt mỏi.
Chính trong những lúc ấy, cầu nguyện giúp chúng ta trở về với nguồn mạch của tình yêu. Ta xin Chúa thanh luyện những động lực ích kỷ, chữa lành những tổn thương đang chi phối cách ta đối xử với người khác, và ban cho ta một trái tim biết yêu thương mà không tìm kiếm lợi ích riêng.
Kính mến Chúa trên hết mọi sự không có nghĩa là yêu Chúa thay cho con người, nhưng là yêu con người trong tình yêu của Chúa. Khi đó, phục vụ không còn chỉ là gánh nặng phải hoàn thành; tha thứ không còn đơn thuần là cố quên một tổn thương; và bác ái không còn là phương tiện để khẳng định bản thân. Tất cả trở thành cách đáp lại tình yêu mà ta đã lãnh nhận.
Sau cùng, câu hỏi không chỉ là: Tôi đã làm được bao nhiêu việc tốt? Nhưng còn là: Tôi đã yêu thương theo cách nào? Tôi có tôn trọng phẩm giá người khác không? Tôi có tìm kiếm điều thiện cho họ không? Và tình yêu của tôi có phản chiếu phần nào tình yêu của Thiên Chúa không?
Bởi lẽ, yêu tha nhân theo ý muốn của Thiên Chúa là yêu bằng một trái tim biết cảm thông, một lý trí biết phân định điều thiện và một đôi tay sẵn sàng phục vụ. Đó là tình yêu không chiếm hữu, không áp đặt, không tìm kiếm lợi ích riêng, nhưng luôn hướng đến phẩm giá và thiện ích của con người.
L.m Giuse Hoàng Kim Toan